Spinoza

Spinoza verspreidde zijn ideeën in het geheim; wat hij dacht was in strijd met de heersende opvattingen over bijvoorbeeld religie en in de zeventiende eeuw stond vrijheid van meningsuiting niet hoog op de politieke agenda. Spinoza verspreidde met gevaar voor eigen leven zijn ideeën uiterst zorgvuldig via briefwisselingen met gelijkgezinden. Niet voor niets bevatte zijn zegel een roos met doornen met daaronder het woord 'Caute' (wees voorzichtig).
Tegenwoordig is deze vrijheid van meningsuiting één van de stokpaardjes van ons kleine tolerante landje, maar tot in hoeverre kan dit in de praktijk uitgevoerd worden? Is deze vrijheid grenzeloos? Of zijn er denkbeelden die zo gevaarlijk zijn dat ze beter niet openbaar gemaakt kunnen worden? Voor wie zijn ze dan gevaarlijk? En wie bepaalt dat (waar de grens ligt)? En wie verspreidt ze vervolgens buiten de openbaarheid om? Waar houdt de openbaarheid op als het om het verspreiden van gevaarlijke denkbeelden gaat?

Ben benieuwd wat dit voor project gaat worden.
Ik wijs er nu even op dat "In het teken van zijn 375ste geboortejaar..." niet klopt. Dat geboortejaar werd gevierd in 2007 en is dus niet echt up to date. Spinoza is namelijk geboren op 24 november 1632. Dus dit jaar wordt het 377e.
Zie eventueel mijn website www.benedictusdespinoza.nl/

Wellicht kom ik later nog eens terug om op een van de vragen in te gaan.
Succes.

Ik had beloofd nog een keer terug te komen.
Ik wil het hebben over bovenstaande uitspraak: "Wie vrij is schrijft zichzelf de wet voor."

Deze uitspraak herken ik als van Jeroen Bartels, gedaan in zijn lezing ‘Spinoza over vrijheid’ tijdens de Spinozadag op 23 november 2008 in Paradiso. Ik was en ben het er nog steeds niet mee eens dat dit een spinozistische uitspraak zou zijn. Deze uitspraak klinkt in mijn oren typisch niet van Spinoza. Ik had er toen tegenin willen gaan, deed een bescheiden poging, maar er was te weinig tijd en het was er vooral niet de geschikte gelegenheid voor.
[Die lezing is hier te vinden: amsterdamsespinozakring.nl/images/stories/pdf/lezing_jeroen_bartels_23-11-2008.pdf]

Bartels volgende zin luidde: “Vrij zijn we, als we niet door krachten buiten ons worden gedwongen om te doen wat we doen, maar wanneer we heer en meester zijn over ons eigen handelen.”
Dit, althans het eerste deel van de zin, is meer Spinoza, maar “heer en meester zijn over ons eigen handelen” zul je toch echt niet bij deze filosoof aantreffen.
Om deze uitspraken Spinoza toch in de mond te leggen, moet er heel veel aan geschaafd worden. Dan moet ‘zichzelf de wet voorschrijven’ verstaan worden als: de wetten en dingen die jouw wezen, jouw natuur uitmaken (datgene wat je bent en waaraan je onderworpen bent) kennen en volgens die essentie (dat wezen/die natuur) handelen. "Heer en meester zijn" of “jezelf de wet voorschrijven” klinken mij teveel alsof je a.h.w. buiten de natuur staat.

Natuurlijk, Spinoza behandelt in deel IV van de Ethica waarin we slaaf zijn (van onze hartstochten). En staat tegenover de slaaf niet: de ‘heer en meester’? En Spinoza behandelt in deel V toch de menselijke vrijheid? Da’s waar, maar ook daar wordt je niet tot je eigen ‘heer en meester’ uitgeroepen.

Misschien heeft de opsteller van deze uitspraak het begrip ‘sui iuris’ zijn voor ogen gehad? Maar dat dan wellicht teveel in een onspinozistische zin uitgelegd. Vrij zijn is – dat klopt - ‘sui iuris’ zijn, dat is: onder je eigen recht staan. Bij Spinoza valt ‘recht’ samen met ‘macht’ in de zin van vermogen. En dat wordt bepaald door wat je in wezen (van nature) bent en kunt.

Een vrije wil, in de zin van ongedetermineerde/onbepaalde wil (willekeurig lekker doen wat je maar wilt, “ik zal mezelf vandaag eens de wet voorschrijven”) bestaat voor Spinoza niet. Zelfs zijn God is niet vrij in deze zin (‘wat zal ik vandaag weer eens scheppen’). God of de natuur handelt uit zijn wezen noodzakelijk en wordt daarbij door niets buiten hem bepaald of beperkt en is daarom vrij. Goed beschouwd de enige absoluut vrije.

Spinoza definieert in het eerste hoofdstuk van de Ethica in definitie 7 wat hij onder vrijheid en wat onder gedwongenheid verstaat. Voor Spinoza heet diegene (hij zegt: dat ding) vrij die (dat) vanuit de noodzakelijkheid van zijn eigen aard bestaat en dat uitsluitend door zichzelf tot handelen wordt gedetermineerd, terwijl gedwongenheid is, wat door iets anders wordt gedetermineerd om op vaste en bepaalde wijze te bestaan en te werken.
In de 9e paragraaf van het 2e hoofdstuk van de Politieke Verhandeling (Tractatus Politicus) schrijft Spinoza: ‘eenieder valt onder het gezag van een ander zolang hij in de macht van een ander is, en staat in zoverre onder zijn eigen gezag als hij alle geweld kan afweren en schade die hem wordt berokkend naar eigen goeddunken kan vergelden, en – algemeen gesproken – voor zover hij kan leven naar eigen inzicht.’

Een mens kan almaar vrijer worden in deze zin: als hij enerzijds met zijn verstand almaar meer samenhang en wetmatigheid/bepaaldheid van de natuur leert kennen en erkennen en anderzijds niet door anderen wordt belemmerd om naar zijn kennis en inzichten te leven. Die mens is vrij die naar zijn ware inzicht, zijn rede, kan leven.
Dit is voor een mens nooit in absolute zin te bereiken, maar wel te benaderen. Een mens zal nooit op zo’n manier vrij zijn dat hij a.h.w. niet meer door andere dingen (en mensen) wordt beïnvloed en bepaald – hij blijft altijd afhankelijk van anderen en andere dingen.

Alles wordt door de universele wetten van de natuur gedetermineerd. De mens zelf heeft ook deel aan de kracht van de natuur; een mens kan dus tevens op eigen kracht handelen (naar wat hij heeft mee gekregen). En zoals alles wat bestaat streeft hij ernaar om in zijn bestaan te volharden en dit bestaan optimaal te verwerkelijken. Mensen zijn vrij voor zover zij leven vanuit hun eigen kracht; dat wil zeggen: zoveel mogelijk volgens de rede.

Het meeste hiervan tref je aan in Bartels’ lezing. Ik neem enige zinnen: “Vrijheid kan volgens Spinoza alleen maar ontstaan naarmate we ons geleidelijk bewust worden van de krachten die in feite op ons inwerken. […] Spinoza schetst een weg naar groter zelfinzicht. Zelfinzicht houdt in dat men zich bewust wordt van de plaats die men heeft in het netwerk van krachten waar men deel van uitmaakt, zodat men weet welke invloeden er werkzaam zijn en welke invloed men zelf kan uitoefenen. […] Vrijheid berust bij Spinoza niet op de ontkenning van krachten waaraan men is onderworpen, maar op de geleidelijke bewustwording ervan, waardoor effectief autonoom handelen mogelijk wordt op basis van inzicht.”
Allemaal treffend verwoord. We zijn het eigenlijk ontzettend eens met elkaar. Alleen dat ‘autonoom’ (zichzelf wetten voorschrijvend) past daar niet. Zo zijn we terug bij de mijns inziens foute stelling: Wie vrij is schrijft zichzelf de wet voor.
Niet dus.

Bedankt voor uw interessante en verhelderende reactie. Ik ben het met u eens dat de uitspraak op deze manier niet spinozistisch is te noemen. Wie vrij is schrijft zichzelf de wet voor, kan denk ik echter het best begrepen worden vanuit het eerste deel van de quote Bartels waarnaar u verwijst; het feit dat men zich niet door externe krachten laat dwingen om te doen wat wij doen.

Of zoals u naar de Ethica verwijst “[hij die] vanuit de noodzakelijkheid van zijn eigen aard bestaat en uitsluitend door zichzelf tot handelen wordt gedetermineerd”. Dit ligt mijns inziens niet ver van hij die zichzelf de wet voorschrijft. Het gebruik van het word wet kan hier echter, zeker in de context van Spinoza’s bepaling van de wereld door natuurwetten, verkeerd overkomen. Het zichzelf de wet voorschrijven moet dan als we in de geest van Spinoza denken juist begrepen worden als het niet het gedrag laten voorschrijven door anderen, in plaats van een beroep op vrije wil of vrije bepaling van het gedrag.

Ik ben het met u eens dat het bij Bartels hieropvolgende ‘heer en meester zijn over het eigen handelen’ moeilijker in lijn te plaatsen is met Spinoza’s natuurdeterministische filosofie. Nogmaals bedankt voor de interessante reactie

Wij hopen dat u ook bij officiele start van het project 8 mei de prikkeling voelt om de discussie aan te gaan over de vragen die dan op de website en door de stad Amsterdam zullen gaan verschijnen.